به بهانه سوم فروردین ماه، سالروز میلادِ فرهنگ شریف

چون که فرهنگ بَرَد دست به ساز دل خود...

نگارش : محمّدرضا ممتازواحد

قسمت هایی از این مقاله در ستون قصه شمع روزنامه اطلاعات (سال 1387) منتشر شد و در این مجال، به مناسبت سالگرد میلاد هنرمند ارجمند فرهنگ شریف، همان نوشتار با اندکی تصرّف و پاره ای از اضافات تقدیم حضور هنردوستان می شود. حکایت تار فرهنگ، روایت یک زندگی است که تنها نام شریفش! چندین کتاب را در بر می گیرد ولی ... ، تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل.

بعد از نوازندگاني چون مرتضي خان ني داوود و علي اكبر خان شهنازي (نوازندگان نسل اول راديو) و ظهور نوازندگاني چون لطف‌ا... مجد و جليل شهناز، تحولي در مكتب تار نوازي ايران پديد آمد. اين دو هنرمند با الهام و بهره‌گيري از رديف‌هاي موسيقي ايراني به سبك و اسلوبي بديع و برخاسته از خلاقيت و نوآوري دست يافتند كه متمايز با شيوه‌ي قدما بود. هنرمندان صاحب سبكي كه از اولين برخورد زخمه‌هايشان به تار، حتي بدون اعلام مجري برنامه، نام آن‌ها مشخص مي‌شد. از ديگر هنرمندان صاحب سبك در فن تارنوازي بايد از استاد «فرهنگ شريف» نام برد. (متولد سوّم فروردین ماه ۱۳۱۰- آمل)

مروری بر اتفاقات مهم موسیقایی، در سالی که گذشت

موسیقی در آیینه 90

 نگارش : محمدرضا ممتازواحد

سالی که گذشت اتفاقات درخور توجه ای را برای هنر موسیقی رقم زد. هر چند بیش از سه دهه است که به دلیل موضع گیری سیاست گذاران، خمودی و رکودی همیشگی را گریبانگیر این هنر کرده است، ولی به هر حال امید به تغییر مواضع و دیدگاه ها همواره نویدبخش ارباب هنر و موسیقی دوستان بوده است که تا شاید روزی محقق شود.

به مناسبت بیست و سوم بهمن؛ سالروز درگذشت منوچهر احترامی

موسیقی و طنز

نگارش : محمدرضا ممتازواحد

نگارنده در صدد بود که در این نوشتار مقوله «موسیقیِ طنز» (1) را پی گرفته و راجع به آن بپردازد ولی به احترام شادروان استاد منوچهر احترامی موضوع مقاله تغییر یافته و به «تأثیر موسیقی در طنز نوشتاری (مطبوعاتی) و طنز رسانه ای» پرداخته می شود.

شاید تا به حال علاقمندان پر و پا قرص طنز هم به این نکته پی برده اند که آن دسته از طنز مطبوعاتی (اعم از روزنامه ای، مجله ای، کتاب و ...) که با ریتم و ضرباهنگ خاص نگاشته شده باشد بیشتر در اذهان باقی می ماند. به طور مثال در خصوص اشعار کودکانه شادروان منوچهر احترامی (که بیشتر در مورد آن سخن خواهیم گفت) این مساله کاملا مصداق دارد و یا در مورد دیگر شخصیت ارجمند طنز، زرویی نصرآباد (هر چند که سبک و اسلوب نوشتاری او و اساسا تمامی نخبگان این عرصه با هم متمایز است) ولی در – بیشتر- نوشته های نصرآباد هم، ضرباهنگ خاص موسیقایی به مدد ذوق سرشار و طبع لطیف وی شتافته است. در مورد رضا رفیع این مساله پا فراتر نهاده و حتی در طنز گفتاری وی نیز این ضرباهنگ و فضای ریتمیک نمود می یابد. شنوندگان جدی طنز حتما صحبت های او را در شکرخند و یا در برنامه های تلویزیونی وی بارها شنیده و سجع شیرین گفتاری او را که آمیخته با طنزی موسیقایی است کرارا دریافته اند.

به مناسبت بیست و هفتم فروردین ماه سالروز میلاد بزرگ لشگری

صدایم کن!...

محمّدرضا ممتازواحد

پس از تشكيل شعبه موزيك نظام در دارالفنون و آشنايي شاگردان آن مدرسه با ساز و آلات اروپايي و همچنين عصر تجدد در موسيقي ايران (با ظهور شخصيت كلنل علينقي خان وزيري) و تشكيل مدرسه عالي موسيقي توسط وي تحولاتي در موسيقي ايران از جهت فرم و محتوا به وجود آمد. در اين ميان ويولن نسبت به ديگر سازهاي غيرايراني رشد و پيشرفت چشمگيري داشت و طالبان بسياري براي خود كسب كرد.1
در مورد نوازندگان اين ساز شايد اشخاص حاذق و مطلع باشند كه كمتر به آنها پرداخته شده و با وجود ساليان سال خدمات و زحمات آنان، نامشان در بستر بي‌مهر زمان به فراموشي سپرده شده است. يكي از اين بزرگان استاد بزرگ لشگري(متولد بیست و هفتم فروردین ماه 1302 ـ تهران) است.

بررسی«اسنوبیسم»در موسیقی ایران

این یک هشدار جدّی است!

نگارش : محمّدرضا ممتازواحد

با توجه به گستردگی حوزهً اسنوبیسم و تنوّع تعاریف آن، مشکل می توان به تحلیل و بررسی این پدیده پرداخت اما در حد این نوشتار، «احساس خطر از دست دادن تمایز» را می توان برای حوزه اسنوبیسم (به لحاظ تعریف شناختی) در نظر گرفت. کسی که دوست دارد جزء خواص باشد و یا کسی که با سماجت از کسانی – که آنها را بالاتر از خویش می پندارد–  تقلید می کند و آنان را چاپلوسانه می ستاید و مبتذلانه می کوشد با آن ها درآمیزد. تحلیل این موضوع به لحاظ روانشناختی از حوزهً اطلاعات نگارنده خارج است ولی قدر مسلّم در کشورهای جهان سوم این مسأله به تحقیق نمود بیشتری می یابد.

به مناسبت دهم آبان ماه میلاد ِمرتضی احمدی

راوی طهران قدیم

نگارش : محمّدرضا ممتازواحد 

دههً بیست سرآغاز هنر پیش پرده خوانی در ایران بود. پیش پرده خوانی (آوانسن) قطعهً کوتاه موزیکالی بود که همراه با حرکات موزون در فاصلهً بین دو پرده نمایش اجرا می شد که ره آوردی از اروپا به ایران بود. در ایران به دلیل عدم تجهیز و کمبود امکانات اجرایی در سالن های نمایش – (به خصوص در زمان تغییر وضع صحنه و تغییر دکور که معمولا" وقت زیادی را می گرفت) – پیش پرده خوانی تا مدتها رواج یافت و روال این بود که شخصی با خواندن ترانه هایی خاص یا نقل لطیفه ها و شوخی های متداول (شیرین کاری)  تماشاچیان را سر گرم می کرد تا صحنه آماده شده و نمایش ادامه یابد.                                                                                               

از معروفترین هنرمندان در این عرصه می توان به نبی زاده (طیوری)، غلامعلی فکری (معزّالدیوان)، اسماعیل مهرتاش (مؤسس جامعه باربد که خدماتش مقالات بسیاری را در بر می گیرد)، احمد منزوی، مجید محسنی، حمید قنبری، جمشید شیبانی، حسین سرشار، عزت ا...      انتظامی(1)، مرتضی احمدی و ... اشاره کرد.(2)                                               

و اما استاد «مرتضی احمدی» بزرگمرد هنر ایران زمین.         

اکبر عبدی و موسیقی

نگارش : محمّدرضا ممتازواحد

چندی پیش هنرمند پیشکسوت ومردمی تئاتر،تلویزیون وسینمای ایران «اکبرعبدی» دربستر بیماری بود که به لطف حق به سلامت برخاست.

بررسی وتحلیل شخصیت هنری عبدی خارج از تخصّص و دایرۀ اطلاعاتی نگارنده است و اهل فنّ نمایش و سینما را باید که در این خصوص به بحث بنشینند؛ امّا یکی از ویژگی های بارز بازیگری عبدی (از دید نگارنده) ریتم و موسیقی بازی اوست. برهمگان روشن است که ارتباط منطقی میان هنرهای زیبا مطلبی انکارناشدنی است وتعامل وتقابل هر یک با یکدیگر کا ملأ مشهود ومبرهن است؛ بحث موسیقی (وبه خصوص ریتم) در نمایش نیز مطلبی مهّم وحائز اهمیت است. به یاد دارم هنرمند پرآوازه و فقید استاد «منوچهرنوذری» در برنامه ای تلویزیونی در این خصوص به صحبت نشست واساسأ حیات و آناتومی بدن انسان را نیز ریتمیک وهارمونیک توصیف کرد.

 قصه شمع (۱۰)

به بهانه نهم خرداد ماه میلاد عباس تهرانی تاش

         آخرین بازمانده       

                                                 نگارش : محمّدرضا ممتازواحد

پس از تشکیل شعبه موزیک مدرسه دارالفنون و آشنایی شاگردان آن مدرسه با نت و تئوری موسیقی و همچنین ورود برخی از ساز و آلات [موسیقی] غربی به ایران از جمله «کلارینت» (قره نی)، سبب تحولاتی در موسیقی ایرانی شد. از آنجا که بیشتر نوازندگان این ساز از تربیت شدگان آن مدرسه بودند معمولا" آهنگ های اروپایی را با این ساز می نواختند ولی معدود نوازندگانی که با موسیقی ایرانی آشنایی داشتند از قره نی در جهت تواختن نغمات ایرانی بهره می گرفتند.

 حسن مشحون می نویسد:«یدا... میرزا معروف به شاه یدی که در نواختن نی مهارت داشت به نوازندگی این ساز [قره نی] مشهور بود؛ و دیگر کسی که نواختن آهنگ های ملّی را در قره نی به خوبی از عهده بر می آمد، قلی خان از شاگردان شعبه موزیک نظام بود.» (1) و (2)  حسن رادمرد از استادان موسیقی ایرانی که با اصول موسیقی غربی نیز آشنایی داشت در مورد ساز قره نی معتقد بود:«قره نی نخستین ساز غربی است که توانسته پرده های ایرانی «ربع پرده» را اجرا نماید. نوازنده باید با مهارت و با کمک گوش و فشار لب [و مالش] صدای صحیح ... را اجرا کند. نوازندگان ِایرانی این ساز توانستند با کمک لب [و مالش] به جای «سی بِمُل» صدای «سی کُرُن» را اجرا کنند.»(3)

از نوازندگان برتر این ساز می توان به حسینعلی وزیری تبار، خسروانی کرمانشاهی، ولی ا... البرز، مهدی شیخ الحرم، سلیم فرزان، مرتضی گرگین زاده، غلامحسین غریب، محمّد شیرخدایی، رضا گلشن، رضا یاوری و اندک شماری دیگر اشاره کرد. از برترین و معدود نوازندگان ساز کلارینت (قره نی) که خوشبختانه در قید حیات هستند، استاد «عباس تهرانی تاش» است.(4)

در آستانه هفتادمین سال تأسیس رادیو در ایران

موسیقی و رادیو

  نگارش : محمّدرضا ممتازواحد

پس از تأسیس دارالفنون و شکل گیری شعبه موزیک نظام – که بعدها به مدرسه موزیک تغییر نام یافت – و  با  ورود مدرسان اروپایی به ایران و آشنایی شاگردان آن مدرسه با نت و تئوری موسیقی (و همچنین ورود ساز و آلات موسیقی اروپایی به ایران)، تغییراتی در فضای حاکم بر موسیقی کشور رقم خورد. ظهور شخصیت کلنل علی نقی وزیری و خدمات و ابداعات و ابتکارات وی، وقوع جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط متفقین که به شکل گیری نخستین بارقه های موسیقی Popular  (مردم پسند) انجامید و تمام رویدادهای پس از آن در موسیقی کشور، فرصتی را می طلبید که این پتانسیل نهفته را به پویایی و جنبش بدل سازد و «رادیو» این شرایط را فراهم آورد.

موسیقی و جشن های آیینی 

  نگارش: محمّدرضا ممتازواحد  

آیین جشن نوروز در حال حاضر بیشتر به ایام سیزده روزهً نوروز مربوط می شود ولی با پژوهش و کندوکاو در تاریخ غنی این مرز و بوم، این مراسم به صورت جشن های آیینی از «شب یلدا» آغاز می شده و تا جشن «فروهرگان» و مراسم «سیزده به در و چهارده به در» ادامه می یافته است. ولی آن چه مسلّم است «موسیقی»، این هنر شریف و متعالی از دیرباز با روحیهً هنردوست ایرانی مأنوس بوده و یار و همراه این مراسم و آداب و رسوم کهن بوده و هست.